سخنرانی دکتر عبدالنبی ستارزاده، مدیر بخش ادبیات کلاسیک دانشگاه دولتی تاجیکستان در مراسم بزرگداشت استاد صدرالدین عینی:

Суханронии профессор Абдунабӣ Сатторзода – мудири шуъбаи адабиёти классикии Институти забон ва адабиёти АИ Тоҷикистон дар маросими бузургдошти устод Садриддин Айнӣ:


از رئیس محترم انجمن آثار و مفاخر فرهنگی استاد بزرگوار مهدی محقق، معاون محترم سفیر کبیر جمهوری تاجیکستان در تهران، دانشمندان گرانقدر و حاضران گرامی تشکر می‌کنم و برای آن که من اینجا و همراه شما هستم بی‌اندازه سپاسگزارم.
باعث افتخار من است که برای بار دوم در چنین انجمنی و در این مرکز بسیار نامدار ایران حضور دارم و سخنرانی می‌کنم. بار اول چند سال پیش از این در مراسم بزرگداشت استاد شادروان استاد محمدجان شکوری بخارایی، عضو پیوسته آکادمی علم‌های جمهوری تاجیکستان و عضو فرهنگستان زبان و ادب فارسی در اینجا سخنرانی داشتم و اکنون نصیب بوده است که من برای بار دوم در جمع شما حضور داشته باشم و می‌خواهم با استفاده از این فرصتی که شما به من دادی، در این مراسم بزرگداشت استادِ استادان زبان و ادب فارسی تاجیکی، استاد بزرگوار صدرالدین عینی سخنرانی داشته باشم. من به درازا صحبت نخواهم کرد. نکته‌های اساسی که من می‌خواستم بگویم در مقاله‌ای که در این مجموعه چاپ شده است و شما امروز آن را دریافت کردید مفصل درج شده است. اما من می‌خواهم در ارتباط با کتاب نمونه ادبیات تاجیک صحبت و چند نکته را تأکید کنم. این کتاب نخستین کتابی بود که ما تاجیک‌ها و شما ایرانیان را با هم بعد از سال‌ها فاصله آشنا کرد. استاد بزرگوار سعید نفیسی گفته‌اند و شهادت داده‌اند که نخستین کتابی که من در ایران یافتم و مطالعه کردم نمونه ادبیات تاجیک بود و من وقتی که در این باره می‌خواستم صحبت کنم یک مثالی دیگر هم به یادم آمد که در افغانستان هم نخستین کتابی که از مردم تاجیکستان فارسی‌زبان شناس شدند همین کتاب، همین نمونه ادبیات تاجیک بوده است.
سرور گویا ادیب نامدار افغانستانی است. وی به دیدار استاد عینی مشرف شد و وقتی که صحبت می‌کنند صحبتشان خیلی خوش می‌گذرد. استاد عینی از سرور گویا پرسیدند: «صحبت و آشنایی شما به اندازه‌ای دلچسب است که گمان می‌کنم سال‌ها با هم بوده‌ایم، مرا به این خوبی کی می‌شناسی» و سرور گویا در پاسخ گفته است: «از روی نمونه ادبیات تاجیک». این پاسخ برای استاد عینی جالب بود و لحظه خوشی برای هر دو جانب بود. این تصادف است که در ایران و در افغانستان اولین شناسایی که بعد از فاصله دور و دراز و فاصله‌ای که ما از هم تا اندازه‌ای جدا بودیم دوباره با هم آشنا گردیدیم و نخستین کتابی که همه ما و شما را و همه فارسی‌زبانان که در ایران، تاجیکستان و افغانستان هستند را به هم رساند همین کتاب استاد عینی بود. استاد عینی چه هدفی داشت؟ فاضلان دانشمندی که اینجا سخنرانی کردند خیلی خوب این را تفسیر کردند. هدفش یک چیز بود. هم استاد عینی و هم کسانی که از استاد عینی خواهش کرده بودند که چنین کتابی را تألیف کنند یک هدف داشتند و هدفشان اثبات آن که در ماوراءالنهر یک قوم معظمی به نام تاجیک وجود دارد. پس از جایی نیامده است همین جا بود، هست و یک فرهنگ خیلی غنی و ادبیات قدیمی را دارد. استاد عینی همین را می‌خواستند. چرا چنین ضرورتی بوجود آمد که این قضیه را استاد عینی اثبات کند؟ در سال‌های بیستم و سی‌ام صده بیست مسیحی، فضای سیاسی، فرهنگی، ادبی و علمی به وجود آمده بود که هستی تاجیکستان و فارسی‌زبانان ماوراءالنهر را انکار می‌کردند. می‌گفتند کسانی هستند که از جاهای دیگر به اینجا آمده‌اند یا ازبکانی هستند که زبانشان تحت تأثیر فرهنگ مدرسه و فرهنگ ایرانی دگرگون شده است. کاملاً انکار می‌کردند که چنین فرهنگی وجود دارد.
فقط استاد عینی می‌توانست در یک مدت بسیار کوتاه این کار را انجام دهد و کس دیگری نمی‌توانست. ما فارسی‌زبانان و تاجیکان چنین شخصیتی فوق‌العاده بزرگی را داریم که اثبات کرد این قوم معظم نه تنها اینجا مقیم و دائمی بود بلکه صاحب یک فرهنگ و ادبیات خیلی قدیمی نیز هست که این فرهنگ مربوط به هیچ خاندانی نبود و حتی مربوط به سامانیان نیز نبود که بگویند آنها اینجا بودند و این فرهنگ را تأسیس کرده‌اند و یک ادبیات را به وجود آورده باشند، نه این طور نبود. این گونه از ادبیات هم در قلمرو سامانیان و هم در قلمرو مغول و چنگیز از قبل وجود داشته است و بنابراین استاد عینی در نمونه ادبیات تاجیک بیشتر از بیست شاعر و ادیب را معرفی می‌کند و نه تنها نام آنها مختصری از احوالشان را ذکر می‌کند بلکه نمونه آثارشان را آورده ‌و نقد کرده ‌است. استاد عینی متن شناس خوب هم بودند، خیلی مختصر اما بسیار جالب صحبت می‌کنند و ماهیت آثار آن ادیب برای ما آَشکار می‌گردد. هنوز ما استاد عینی و از جمله نمونه ادبیات تاجیک او را درست نشناخته‌ایم. من معذرت می‌خواهم اما من گفته‌ام را باور دارم و ایمان دارم که واقعاً هم هنوز ما این نقد، این ملاحظه، این کاری که استاد عینی کرده است را درست نشناخته‌ایم.
همین گونه یک اثر بزرگ که دارای ارزش علمی و عملی فوق‌العاده است، در آن زمان همان طور که استاد فقید محمدجان شکوری بخارایی در سر سخنی که بر نشر نمونه ادبیات تاجیک در تهران سال 2006 گفته‌اند و نوشته‌اند و تأکید کرده‌اند و همچنین در یک رساله بسیار مهمشان پان ترکیسم و سرنوشت مردم تاجیک هم تأکید کرده‌اند و گفته‌اند، این کتاب تنها ارزش ادبی و علمی ندارد بلکه جنبه سیاسی و ملی دارد. این کتاب در تاجیکستان و در ایران منتشر شده است ولی متأسفانه ضرورت نشر تازه و جدید این کتاب وجود دارد. استاد عبدالمنان نصرالدین یک دانشمند تاجیک بود وی مقاله‌ای در ارتباط با ادبیات تاجیک نوشته بود و تأکید کرد که چه ضرورتی است که ما دوباره و سه باره و بارها و بارها این کتاب را نشر کنیم. استاد عینی این کتاب را در یک مدت زمان خیلی کوتاه تألیف کرد و امکان دسترسی به کتاب‌ها، سرچشمه‌ها و مأخذهای زیادی نداشت. اما در همین فاصله کوتاه با داشتن امکانات بسیار محدود کتاب ارزشمندی آفرید که این کتاب را امروز همه ما قدر می‌نهیم و عزیز و برای ملت تاجیک و فارسی‌زبان‌ها مقدس‌اش می‌داریم. به‌خاطر آن که استاد از سرچشمه‌هایی که باید می‌دید زیر دست نداشت و نتوانست استفاده کند و سرچشمه‌هایی که استفاده کردند اشتباهات زیاد داشتند اما استاد عینی با بزرگواریش برخی از این متن‌ها را تصحیح کردند. و هنوز متن‌هایی هستند که نیازمند تصحیح می‌باشند. امروز تذکره و سرچشمه‌های زیادی هستند که ما امکان استفاده از آن‌ها داریم و اگر استاد عینی توانسته باشد در حدود دوصد نفر ادیب یا شاعر ماوراءالنهری را معرفی کرده باشد در زمینه این سرچشمه‌ها ما می‌توانیم پانصد نفر دیگر را معرفی کنیم. من فقط در بینشان چند نفر از بزرگانی که در نمونه ادبیات تاجیک نیستند اما باید داخل بشوند را نام می‌برم:
ظهیری سمرقندی، محمد بخارایی، سیف فرغانی، ملیحای سمرقندی، ملهم بخارایی، کرام بخارایی، ناظر خجندی، شیدا خجندی، ناصح ختلانی و بسیاری دیگر.
استاد سعید نفیسی، استاد بزرگوار، استاد همه ادب شناسان و شعر شناسان و رودکی شناسان، هم در ایران و هم در تاجیکستان و افغانستان، وقتی نمونه ادبیات تاجیک سال 1926 منتشر شد، همان در گرماگرمی‌اش به اصطلاح ما یک تقریض نوشته بودند و در این تقریضشان یک ملاحظه دارند و نوشته‌اند: «هر کسی که به آینده مشغول ادبیات فارسی است باید جلدی از این نمونه ادبیات تاجیک را داشته باشد و به هر ایرانی نیز فرض است که لااقل یک بار این کتاب نفیس را که عزیزترین ره آورد برادران ترکستانی ماست بخواند.»

– Аз раиси муҳтарами Анҷумани осор ва мафохири фарҳангӣ – устоди бузургвор Маҳдии Муҳаққиқ, муовини муҳтарами сафири кабири Ҷумҳурии Тоҷикистон дар Теҳрон, донишмандони гаронқадр ва ҳозирони гиромӣ ташаккур мекунам ва барои он ки ман ин ҷо ва ҳамроҳи шумо ҳастам, беандоза сипосгузорам.
Боиси ифтихори ман аст, ки барои бори дувум дар чунин анҷумане ва дар ин маркази бисёр номдори Эрон ҳузур дорам ва суханронӣ мекунам. Бори аввал чанд сол пеш аз ин дар маросими бузургдошти устоди шодравон устод Муҳаммадҷон Шакурии Бухороӣ – узви пайвастаи Академияи илмҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон ва узви Фарҳангистони забон ва адаби форсӣ дар ин ҷо суханронӣ доштам ва акнун насиб будааст, ки ман барои бори дувум дар ҷамъи шумо ҳузур дошта бошам ва мехоҳам бо истифода аз ин фурсате, ки шумо ба ман додӣ, дар ин маросими бузургдошти устоди устодони забон ва адаби форсии тоҷикӣ, устоди бузургвор Садриддин Айнӣ суханронӣ дошта бошам. Ман ба дарозо суҳбат нахоҳам кард. Нуктаҳои асосӣ, ки ман мехостам бигӯям, дар мақолае, ки дар ин маҷмӯа чоп шудааст ва шумо имрӯз онро дарёфт кардед, муфассал дарҷ шудааст. Аммо ман мехоҳам дар иртибот бо китоби «Намунаи адабиёти тоҷик» суҳбат ва чанд нуктаро таъкид кунам. Ин китоб нахустин китобе буд, ки мо тоҷикҳо ва шумо эрониёнро бо ҳам баъд аз солҳо фосила ошно кард. Устоди бузургвор Саид Нафисӣ гуфтаанд ва шаҳодат додаанд, ки «нахустин китобе, ки ман дар Эрон ёфтам ва мутолиа кардам, «Намунаи адабиёти тоҷик» буд ва ман вақте ки дар ин бора мехостам суҳбат кунам, як мисоли дигар ҳам ба ёдам омад, ки дар Афғонистон ҳам нахустин китобе, ки аз мардуми Тоҷикистони форсизабон шинос шуданд, ҳамин китоб, ҳамин «Намунаи адабиёти тоҷик» будааст.
Сарвари Гӯё адиби номдори афғонистонӣ аст. Вай ба дидори устод Айнӣ мушарраф шуд ва вақте ки суҳбат мекунанд, суҳбаташон хеле хуш мегузарад. Устод Айнӣ аз Сарвар гӯё пурсиданд: «Суҳбат ва ошноии шумо ба андозае дилчасп аст, ки гумон мекунам солҳо бо ҳам будаем, маро ба ин хубӣ, ки мешиносӣ» ва Сарвар гӯё дар посух гуфтааст: «Аз рӯи «Намунаи адабиёти тоҷик». Ин посух барои устод Айнӣ ҷолиб буд ва лаҳзаи хуше барои ҳар ду ҷониб буд. Ин тасодуф аст, ки дар Эрон ва дар Афғонистон аввалин шиносое, ки баъд аз фосилаи дуру дароз ва фосилае, ки мо аз ҳам то андозае ҷудо будем, дубора бо ҳам ошно гардидем ва нахустин китобе, ки ҳамаи мо ва шуморо ва ҳама форсизабонон, ки дар Эрон, Тоҷикистон ва Афғонистон ҳастандро ба ҳам расонд, ҳамин китоби устод Айнӣ буд. Устод Айнӣ чӣ ҳадафе дошт? Фозилони донишманде, ки ин ҷо суханронӣ карданд, хеле хуб инро тафсир карданд; ҳадафаш як чиз буд, ҳам устод Айнӣ ва ҳам касоне, ки аз устод Айнӣ хоҳиш карда буданд, ки чунин китоберо таълиф кунад, як ҳадаф доштанд ва ҳадафашон исботи он ки дар Мовароуннаҳр як қавми муаззаме ба номи тоҷик вуҷуд дорад. Пас, аз ҷое наомадааст, ҳамин ҷо буд, ҳаст ва як фарҳанги хеле ғанӣ ва адабиёти қадимиро дорад. Устод Айнӣ ҳаминро мехостанд. Чаро чунин зарурате ба вуҷуд омад, ки ин қазияро устод Айнӣ исбот кунад? Дар солҳои бистум ва сиюми садаи бисти масеҳӣ, фазои сиёсӣ, фарҳангӣ, адабӣ ва илмӣ ба вуҷуд омада буд, ки ҳастии Тоҷикистон ва форсизабонони Мовароуннаҳрро инкор мекарданд. Мегуфтанд касоне ҳастанд, ки аз ҷоҳои дигар ба ин ҷо омадаанд ё ӯзбаконе ҳастанд, ки забонашон таҳти таъсири фарҳанги мадраса ва фарҳанги эронӣ дигаргун шудааст. Комилан инкор мекарданд, ки чунин фарҳанге вуҷуд дорад.
Фақат устод Айнӣ метавонист дар як муддати бисёр кӯтоҳ ин корро анҷом диҳад ва каси дигаре наметавонист. Мо форсизабонон ва тоҷикон чунин шахсияти фавқулъода бузургеро дорем, ки исбот кард ин қавми муаззам на танҳо ин ҷо муқим ва доимӣ буд, балки соҳиби як фарҳанг ва адабиёти хеле қадимӣ низ ҳаст, ки ин фарҳанг марбут ба ҳеч хонадоне набуд ва ҳатто марбут ба Сомониён низ набуд, ки бигӯянд онҳо ин ҷо буданд ва ин фарҳангро таъсис кардаанд ва як адабиётро ба вуҷуд оварда бошанд, на, ин тавр набуд. Ин гуна аз адабиёт ҳам дар қаламрави Сомониён ва ҳам дар қаламрави муғул ва Чингиз аз қабл вуҷуд доштааст ва бино бар ин, устод Айнӣ дар «Намунаи адабиёти тоҷик» бештар аз бист шоир ва адибро муаррифӣ мекунад ва на танҳо номи онҳо, мухтасаре аз аҳволашонро зикр мекунад, балки намунаи осорашонро оварда ва нақд кардааст. Устод Айнӣ матншиноси хуб ҳам буданд, хеле мухтасар, аммо бисёр ҷолиб суҳбат мекарданд ва моҳияти осори он адиб барои мо ошкор мегардад. Ҳанӯз мо устод Айнӣ ва аз ҷумла, «Намунаи адабиёти тоҷик»-и ўро дуруст нашнохтаем. Ман маъзарат мехоҳам, аммо ман гуфтаамро бовар дорам ва имон дорам, ки воқеан ҳам ҳанӯз мо ин нақд, ин мулоҳиза, ин коре, ки устод Айнӣ кардаастро дуруст нашнохтаем.
Ҳамин гуна як асари бузург, ки дорои арзиши илмӣ ва амалии фавқулъода аст, дар он замон ҳамон тавр, ки устоди фақид Муҳаммадҷон Шакурии Бухороӣ дар сари сухане, ки бар нашри «Намунаи адабиёти тоҷик» дар Теҳрон соли 2006 гуфтаанду навиштаанд ва таъкид кардаанд ва ҳамчунин, дар як рисолаи бисёр муҳиммашон «Пантуркизм ва сарнавишти мардуми тоҷик» ҳам таъкид кардаанду гуфтаанд, ин китоб танҳо арзиши адабӣ ва илмӣ надорад, балки ҷанбаи сиёсӣ ва миллӣ дорад. Ин китоб дар Тоҷикистон ва дар Эрон мунташир шудааст, вале мутаассифона, зарурати нашри тоза ва ҷадиди ин китоб вуҷуд дорад. Устод Абдулманнон Насриддин – донишманди тоҷик мақолае дар иртибот бо адабиёти тоҷик навишта буд ва таъкид кард, ки чӣ заруратест, ки мо дубораву себора ва борҳову борҳо ин китобро нашр кунем. Устод Айнӣ ин китобро дар як муддати замони хеле кӯтоҳ таълиф кард ва имкон дастрасӣ ба китобҳо, сарчашмаҳо ва маъхазҳои зиёде надошт. Аммо дар ҳамин фосилаи кӯтоҳ бо доштани имконоти бисёр маҳдуд китоби арзишманде офарид, ки ин китобро имрӯз ҳамаи мо қадр мениҳем ва азизу барои миллати тоҷик ва форсизабонҳо муқаддасаш медорем. Ба хотири он ки устод аз сарчашмаҳое, ки бояд медид, зери даст надошт ва натавонист истифода кунад ва сарчашмаҳое, ки истифода карданд, иштибоҳоти зиёд доштанд, аммо устод Айнӣ бо бузургвориаш бархе аз ин матнҳоро тасҳеҳ карданд. Ва ҳанӯз матнҳое ҳастанд, ки ниёзманди тасҳеҳ мебошанд. Имрӯз тазкира ва сарчашмаҳои зиёде ҳастанд, ки мо имкони истифода аз онҳоро дорем ва агар устод Айнӣ тавониста бошад дар ҳудуди дусад нафар адиб ё шоири мовароуннаҳриро муаррифӣ карда бошад, дар заминаи ин сарчашмаҳо мо метавонем панҷсад нафари дигарро муаррифӣ кунем. Ман фақат дар байнашон чанд нафар аз бузургонеро, ки дар «Намунаи адабиёти тоҷик» нестанд, аммо бояд дохил бишаванд, ном мебарам:
Заҳирии Самарқандӣ, Муҳаммади Бухороӣ, Сайфи Фарғонӣ, Малеҳои Самарқандӣ, Мулҳами Бухороӣ, Кироми Бухороӣ, Нозири Хуҷандӣ, Шайдои Хуҷандӣ, Носеҳи Хатлонӣ ва бисёре дигар.
Устод Саид Нафисӣ – устоди бузургвор, устоди ҳамаи адабшиносону шеършиносон ва рӯдакишиносон ҳам дар Эрон ва ҳам дар Тоҷикистону Афғонистон, вақте «Намунаи адабиёти тоҷик» соли 1926 мунташир шуд, ҳамон дар гармогармиаш ба истилоҳи мо, як тақриз навишта буданд ва дар ин тақризашон як мулоҳиза доранд ва навиштаанд: «ҳар касе, ки ба оянда машғули адабиёти форсӣ аст, бояд ҷилде аз ин «Намунаи адабиёти тоҷик»-ро дошта бошад ва ба ҳар эронӣ низ фарз аст, ки лоақал як бор ин китоби нафисро, ки азизтарин раҳоварди бародарони туркистонии мост, бихонад».

همچنین بررسی کنید

واژه‌‌نامۀ شکوری در وبگاه پژوهشگاه

«Вожаномаи Шакурӣ» дар вебгоҳи пажӯҳишгоҳ

نرم‌افزار «واژه‌نامۀ شکوری» از سوی پژوهشگاه فرهنگ فارسی- تاجیکی، حاوی بیش از ۴۹۰۰۰۰ (چهارصد و …

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *