سخنرانی دکتر غلامعلی حداد عادل در مراسم بزرگداشت استاد صدرالدین عینی:

Суханронии доктор Ғуломалӣ Ҳаддоди Одил дар маросими бузургдошти устод Садриддин Айнӣ:

سلام عرض می‌کنم به حضور استادان محترم و جمع ارجمندی که به احترام شادروان صدرالدین عینی آمدند. در ابتدا از انجمن آثار و مفاخر فرهنگي که به سراغ یک شخصیت برجسته تاجیک رفته ‌است، تشکر می‌کنم. انجمن آثار و مفاخر فرهنگی در یکی دو سال اخیر به فعالیت خود جنبه فرامرزی بخشیده است. همین چند ماه پیش بود که ما بزرگداشتی برای دکتر شریف حسین قاسمی داشتیم و قبل‌تر از آن بزرگداشت خانم دکتر آزرمیدخت صفوی برگزار شد که هر دو این بزرگان اهل هندوستان بودند و اکنون بزرگداشت صدرالدین عینی که از بزرگان کشور تاجیکستان است، برگزار شد. من توصیه می‌کنم این سنت خوب ادامه پیدا کند و شخصیت‌های والای تاجیکستان و سایر کشورهایی که با ما فرهنگ مشترک دارند، در اینجا معرفی شود.
در خصوص تاجیکستان باید عرض کنم که ما با آن که دو عضو یک خانواده هستیم بنا به دلایلی از حدود قرن 10 هجری یعنی چهارصد سال پیش بینمان جدایی افتاده است و روابط و یگانگی قبلی برقرار نبوده است. علت اصلی این جدایی حاکم شدن حکومت‌های غیر فارسی زبان بر این منطقه است مانند حکام مغول تباری که علاقه‌ای به این پیوند نداشته‌اند. از حدود صد و پنجاه سال پیش، به علت دوران تجدد، ایرانی‌ها رو به سوی غرب کردند. این غفلتی بود که دامنگیر کشورهای اسلامی شد و همه آنها از یکدیگر غافل شدند و به دنیای غرب چشم دوختند. از صد و پنجاه سال پیش به این سو دیگر اخبار قاهره، کابل، بخارا، سمرقند و حتی بغداد، اهمیت چندانی برای روشنفکران، اهل علم و دانشگاهیان ما نداشت، آنچه مهم بود خبرهای پاریس، لندن، برلین و قدری بعدتر نیویورک و واشنگتن بود. اتفاق دیگری که در تاجیکستان افتاد و باعث جدایی بیشتر شد، حاکمیت کمونیسم و مارکسیسم بود. خلاصه دوران طولانی از یکدیگر بی‌خبر بوده‌ایم. به قول علما که می‌گویند: «مقتضی موجود و مانع مفقود» باید بگویم: «مقتضی مفقود و مانع موجود بوده است» یعنی درست برعکس بوده است و نه در این سوی که ما هستیم اقتضا و تقاضا این بوده است و نه در آن سوی مانع از سر راه کنار رفته بوده است. آنجا مانع بوده و این جا اقتضایی وجود نداشته است. و اکنون زمانه دگر گشته است. اکنون مقتضی موجود است و مانع مفقود و ما و تاجیکستان باید همدیگر را بشناسیم. درباره صدرالدین عینی باید گفت من هم ایشان را توسط استادان تاجیک شناختم. تصوری که من از ایشان دارم این است که به هیچ یک از شخصیت‌های دوران تجدد ایران ما شباهت ندارد. یعنی ما در ایران کسی را نداریم که نقشی که عینی در تاجیکستان ایفا کرده است، در ایران ایفا کرده باشد. به طور کلی باید گفت عینی از روشنفکرانی است که در آسیای میانه نقش تعیین کننده‌ای ایفا کرده است و در واقع زندگی پر فراز و نشیبی داشته است.
فعالیت صدرالدین عینی، غیر از پان ترکیست‌ها، کمونیست‌های حاکم را نیز برآشفته بود. زیرا آنها دم از انترناسیونالیسم می‌زدند و ملیت‌گرایی را مخالف جهان وطنی ادعایی مارکسیسم می‌دانستند. در نتیجه عینی مورد فشار پان ترکیست‌ها بوده است و هم تحت فشار کمونیست‌ها. برای همین، پان ترکیست‌ها، از عینی بدگویی می‌کرده‌اند. یعنی هم قبل و هم بعد از انقلاب اکتبر روسیه، تنگنایی برای صدرالدین عینی ایجاد می‌کرده است.
یک دشواری دیگری در برابر عینی بوده است که آیا باید سخن از زبان تاجیکی بگوید یا زبان فارسی؟! چون یک عده او را متهم می‌کردند که عینی می‌خواهد پای جماعت دیگری را به تاجیکستان باز کند. و عینی بر این اساس، ناچار بوده است ملاحظاتی را لحاظ کند و در برخی نوشته‌های خود سخن از ادبیات فارس-تاجیک گفته است.
به هرحال، ما باید تصدیق کنیم که تلاش چندجانبه این مرد بزرگ در این طوفان قرن نوزدهم تا زمان استقلال تاجیکستان، هویت او را حفظ می‌کند. اگر زبان تاجیک باقی مانده مدیون ایشان است.

– Салом арз мекунам ба ҳузури устодони муҳтарам ва ҷамъи арҷманде, ки ба эҳтироми шодравон Садриддин Айнӣ омаданд. Дар ибтидо аз Анҷумани осор ва мафохири фарҳангӣ, ки ба суроғи як шахсияти барҷастаи тоҷик рафтааст, ташаккур мекунам. Анҷуман осор ва мафохири фарҳангӣ дар яке-ду соли ахир ба фаъолияти худ ҷанбаи фаромарзӣ бахшидааст. Ҳамин чанд моҳ пеш буд, ки мо бузургдоште барои доктор Шариф Ҳусайни Қосимӣ доштем ва қаблтар аз он бузургдошти хонум доктор Озармидухти Сафавӣ баргузор шуд, ки ҳар дуи ин бузургон аҳли Ҳиндустон буданд ва акнун бузургдошти Садриддин Айнӣ, ки аз бузургони кишвари Тоҷикистон аст, баргузор шуд. Ман тавсия мекунам ин суннати хуб идома пайдо кунад ва шахсиятҳои волои Тоҷикистон ва сойири кишварҳое, ки бо мо фарҳанги муштарак доранд, дар ин ҷо муаррифӣ шавад.
Дар хусуси Тоҷикистон бояд арз кунам, ки мо бо он ки ду узви як хонавода ҳастем, бино ба далоиле, аз ҳудуди қарни 10 ҳиҷрӣ, яъне чаҳорсад сол пеш байнамон ҷудоӣ уфтодааст ва равобиту ягонагии қаблӣ барқарор набудааст. Иллати аслии ин ҷудоӣ ҳоким шудани ҳукуматҳои ғайри форсизабон бар ин минтақа аст, монанди ҳуккоми муғултаборе, ки алоқае ба ин пайванд надоштаанд. Аз ҳудуди саду панҷоҳ сол пеш, ба иллати даврони таҷаддуд, эрониҳо рӯ ба сӯи ғарб карданд. Ин ғафлате буд, ки домангири кишварҳои исломӣ шуд ва ҳамаи онҳо аз якдигар ғофил шуданд ва ба дунёи ғарб чашм дӯхтанд. Аз саду панҷоҳ сол пеш ба ин сӯ дигар ахбори Қоҳира, Кобул, Бухоро, Самарқанд ва ҳатто Бағдод, аҳамияти чандоне барои равшанфикрон, аҳли илм ва донишгоҳиёни мо надошт, он чи муҳим буд, хабарҳои Порис, Лондон, Берлин ва қадре баъдтар Ню-Йорк ва Вашингтон буд. Иттифоқи дигаре, ки дар Тоҷикистон уфтод ва боиси ҷудоии бештар шуд, ҳокимияти коммунизм ва марксизм буд. Хулоса, даврони тӯлонӣ аз якдигар бехабар будаем. Ба қавли уламо, ки мегӯянд: «муқтазӣ мавҷуд ва монеъ мафқуд», бояд бигӯям: муқтазӣ мафқуд ва монеъ мавҷуд будааст, яъне дуруст баръакс будааст ва на дар ин сӯй, ки мо ҳастем, иқтизо ва тақозо ин будааст ва на дар он сӯй монеъ аз сари роҳ канор рафта будааст. Он ҷо монеъ буда ва ин ҷо иқтизое вуҷуд надоштааст. Ва акнун замона дигар гаштааст. Акнун муқтазӣ мавҷуд аст ва монеъ мафқуд ва мо ва Тоҷикистон бояд ҳамдигарро бишносем. Дар бораи Садриддин Айнӣ бояд гуфт, ман ҳам эшонро тавассути устодони тоҷик шинохтам. Тасаввуре, ки ман аз эшон дорам, ин аст, ки ба ҳеч як аз шахсиятҳои даврони таҷаддуди Эрони мо шабоҳат надорад. Яъне мо дар Эрон касеро надорем, ки нақше, ки Айнӣ дар Тоҷикистон ифо кардааст, дар Эрон ифо карда бошад. Ба таври куллӣ, бояд гуфт Айнӣ аз равшанфикронест, ки дар Осиёи Миёна нақши таъйинкунандае ифо кардааст ва дар воқеъ, зиндагии пур фарозу нишебе доштааст.
Фаъолияти Садриддин Айнӣ ғайр аз пантуркистҳо, коммунистҳои ҳокимро низ барошуфта буд. Зеро онҳо дам аз интернатсионализм мезаданд ва миллиятгароиро мухолифи ҷаҳони ватани иддаои марксизм медонистанд. Дар натиҷа, Айнӣ мавриди фишори пантуркистҳо будааст ва ҳам таҳти фишори коммунистҳо. Барои ҳамин, пантуркистҳо аз Айнӣ бадгӯӣ мекардаанд, яъне ҳам қабл ва ҳам баъд аз инқилоби октябри Русия, тангное барои Садриддин Айнӣ эҷод мекардаанд.
Душвории дигаре дар баробари Айнӣ ин будааст, ки оё бояд сухан аз забони тоҷикӣ бигӯяд ё забони форсӣ?! Чун як идда ӯро муттаҳам мекарданд, ки Айнӣ мехоҳад пойи ҷамоати дигареро ба Тоҷикистон боз кунад ва Айнӣ бар ин асос, ночор будааст мулоҳизотеро лиҳоз кунад ва дар бархе навиштаҳои худ сухан аз адабиёти форс-тоҷик гуфтааст.
Ба ҳар ҳол, мо бояд тасдиқ кунем, ки талоши чандҷонибаи ин марди бузург дар ин тӯфони қарни нуздаҳум то замони истиқлоли Тоҷикистон, ҳувияти ӯро ҳифз мекунад. Агар забони тоҷик боқӣ монда, мадюни эшон аст.

همچنین بررسی کنید

واژه‌‌نامۀ شکوری در وبگاه پژوهشگاه

«Вожаномаи Шакурӣ» дар вебгоҳи пажӯҳишгоҳ

نرم‌افزار «واژه‌نامۀ شکوری» از سوی پژوهشگاه فرهنگ فارسی- تاجیکی، حاوی بیش از ۴۹۰۰۰۰ (چهارصد و …

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *